Κοινωνία
‘Εν ἀρχῇ ἦν ἡ Στέγη

‘Εν ἀρχῇ ἦν ἡ Στέγη

  Αστεγία. Ουσιαστικό, συνηθέστερα χρησιμοποιούμενο μηχανιστικά, ως μέρος παράθεσης διαχρονικών κοινωνικών παθογενειών σε εκθέσεις ιδεών στην Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση. Όσο για τους αστέγους; Συχνά τίποτα παραπάνω από ένα θλιβερό εμπόδιο στην πορεία μας, άλλο ένα σάπιο νεράντζι στο ρείθρο του βρώμικου πεζοδρομίου. Δικαιολογημένα θα υποστήριζε ένας κυνικός· η αδιαφορία, οι εξειδικευμένες παρωπίδες, αποτελούν μηχανισμό αυτοπροστασίας, καθώς η ύπαρξη του φαινομένου μόνο κολακευτική δεν είναι για μία σύγχρονη κοινωνία, περιορίζοντας την πεποίθηση περί μεγαλείου της ανθρωπιάς μας.

  Όσοι βιώνουν την αστεγία αντιμετωπίζουν συχνά πληθώρα άλλων ζητημάτων (ψυχικής και σωματικής υγείας, κατάχρησης ουσιών, φτώχειας, ανεργίας κ.α.), ενώ ιδιαίτερα ευάλωτες είναι κοινωνικές ομάδες όπως οι μετανάστες και πρόσφυγες, οι πρώην έγκλειστοι σε σωφρονιστικά ιδρύματα, αλλά και τα γυναικόπαιδα. Αν και στον ορισμό συμπεριλαμβάνονται και οι περιπτώσεις επισφαλούς στέγασης, εντοπίζονται τρεις κύριες, κοινώς αποδεκτές, κατηγορίες αστεγίας: Η επεισοδιακή, η προσωρινή, και η χρόνια. Η τελευταία είναι και εκείνη η οποία χρήζει αντιμετώπισης σε μεγαλύτερο βαθμό, αφού εκεί οι περισσότερες μέθοδοι προσέγγισης αποτυγχάνουν, εφόσον πρόκειται για τις “βαρύτερες” περιπτώσεις, για ανθρώπους που έχουν εκτοπιστεί από το κοινωνικό σύνολο και πασχίζουν να επανακάμψουν. Μάλιστα, αν και αποτελούν περίπου το ένα τέταρτο των παθόντων, απορροφούν πάνω από το μισό των πόρων που διατίθενται για την αντιμετώπιση της αστεγίας. Σε τούτη την κατηγορία, της χρόνιας αστεγίας, επικεντρώνονται παγκοσμίως οι προσπάθειες των τελευταίων ετών για μία αλλαγή στο Παράδειγμα της προσέγγισης της αστεγίας, προς μία πιο ολιστική αντιμετώπιση.

  Στο πνεύμα αυτό, κυρίαρχη ιδέα έχει καταστεί η μέθοδος Housing First, του Ελληνοκαναδού Σαμ Τσεμπέρη. Ελληνιστί “Πρώτα η Στέγαση”, η μέθοδος είναι ό,τι ακριβώς δηλώνει: Παρέχεται μόνιμη στέγη σε όσους το έχουν ανάγκη, είτε πρόκειται για μεμονωμένα άτομα είτε για οικογένειες, χωρίς απολύτως κανένα άλλο κριτήριο. Μέχρι την εμφάνιση του Housing First, η επικρατούσα θεωρία όριζε πως πρώτα οφείλουν να αντιμετωπιστούν κλιμακωτά τα λοιπά προβλήματα του εκάστοτε αστέγου (π.χ. αλκοολισμός ή ψυχωτικές διαταραχές) και έπειτα έρχεται, ως ανταμοιβή πλέον, η στέγαση. Η προσέγγιση αυτή, όταν εφαρμόζεται καθολικά, έχει, αντικειμενικά, αποτύχει.

Πολλοί αντιμετωπίζουν προβλήματα όμοια με εκείνα που ταλανίζουν πλήθος αστέγων. Ειδοποιός διαφορά;
Η έλλειψη στέγης. Πηγή εικόνας

  Το Housing First απεναντίας, θεωρεί την – προσιτή – στέγαση δικαίωμα και όχι προνόμιο, αλλά ταυτόχρονα και μέσο κοινωνικής ενσωμάτωσης αντί για αποτέλεσμά της. Κύρια αρχή της μεθόδου αποτελεί η άμεση προσφορά σπιτιών, χωρίς άλλες προϋποθέσεις, με βασικό μέλημα την διατήρηση των συμμετεχόντων στο πρόγραμμα. Η βοήθεια η οποία προσφέρεται επί των άλλων ζητημάτων που ίσως αντιμάχονται οι άστεγοι είναι μεν προαιρετική, χορηγείται, όμως, εξατομικευμένα και με ανθρώπινο τρόπο, από ειδικούς. Υφίστανται, δηλαδή, οι δομές εκείνες οι οποίες καθοδηγούν τον πρώην άστεγο, χωρίς πίεση, προς την ανόρθωση, μέσω θεραπειών, προσφοράς εργασίας, επανασύνδεσης με οικογένειες και λοιπά. Απώτερος στόχος δεν είναι άλλος από την κοινωνική επανένταξη, με παράλληλη παρουσία δικτύων στήριξης για οτιδήποτε χρειαστεί. Σημαντική παράμετρος του Housing First καθίσταται η ύπαρξη προσωπικής επιλογής και αυτοπροσδιορισμού, με όσους εντάσσονται στο πρόγραμμα συχνά να έχουν λόγο ακόμη και στην εκλογή του μελλοντικού τους σπιτικού, πέραν του είδους της βοήθειας που θα λάβουν. Επιπροσθέτως, οι νέοι ένοικοι των διαμερισμάτων είναι οι νόμιμοι και αποκλειστικοί κάτοικοι των σπιτιών τους, με μόνες πιθανές υποχρεώσεις να αποτελούν η τήρηση θεμελιωδών κανόνων διαβίωσης εντός αστικού ιστού ή η προσφορά μέρους του εισοδήματός τους – εάν αυτό υφίσταται – ως υποτυπώδες ενοίκιο. Επανακτούν, έτσι, σταδιακά έστω, την αίσθηση της ασφάλειας και της σταθερότητας που τους είχαν στερήσει οι δρόμοι, ακόμη και την εμπιστοσύνη σε ανθρώπους και θεσμούς, οι οποίοι τους είχαν εκτοπίσει από τα κοινωνικά δρώμενα. Αποκτώντας κάτι τόσο σημαντικό, κάτι δικό τους, τα κλειδιά του σπιτικού τους, θα έλεγε κάποιος ρομαντικός πως λαμβάνουν και τα κλειδιά για μία καλύτερη ζωή.

  Καθότι ρομαντικοί δεν μας επιτρέπουν οι καιροί να είμαστε, ας μιλήσουμε με απτά δεδομένα.  Φαντάζει πράγματι απλοϊκή και ουτοπική η λύση στην αστεγία να είναι “Δώστε τους σπίτια”.  Ωστόσο, εφόσον κάτι τέτοιο πραγματοποιείται οργανωμένα, όπως ορίζουν οι κατευθυντήριες γραμμές του Housing First, τα αποτελέσματα προκύπτουν εντυπωσιακά, όπως επιβεβαιώνεται και στατιστικά. Τα ποσοστά ποικίλουν ανά περίπτωση, αλλά πάνω από οκτώ στα δέκα άτομα που συμμετέχουν σε τέτοια προγράμματα παραμένουν στεγασμένα μακροπρόθεσμα, όταν ο αντίστοιχος αριθμός για παλαιότερες μεθόδους αντιμετώπισης ήταν δύο στα δέκα. Δείκτες οι οποίοι αφορούν στην τακτική φοίτηση των παθόντων παιδιών στα σχολεία, στην ενασχόληση και ενσωμάτωση στην κοινωνία, στην ποιότητα των οικογενειακών σχέσεων, μέχρι και στην ποιότητα διαβίωσης στην γειτονιά όπου μετοικούν άστεγοι, είναι ανοδικοί σε ποσοστά άνω του 50%. Αντιστοίχως καθοδικά κινούνται εκείνοι οι δείκτες που εξετάζουν την ύπαρξη ενδοοικογενειακής βίας, την χρήση ουσιών, την ανάγκη νοσηλείας, τις φυλακίσεις. Από το Boulder των ΗΠΑ ως την Toulouse της Γαλλίας, και από την Osaka στην Ιαπωνία ως το Helsinki της Φινλανδίας, η μείωση της αστεγίας που επέφερε η εφαρμογή των ιδεών του Τσεμπέρη έχει υπάρξει εντυπωσιακή. Η Φινλανδία, μάλιστα, αποτελεί λαμπρό παράδειγμα της  δυνητικής επιτυχίας του Housing First, καθώς, με την ενίσχυση του ήδη στιβαρού κράτους πρόνοιας που λειτουργεί εκεί, κατάφερε σε λίγα χρόνια να ρίξει τον αριθμό των αστέγων από 20.000 σε λιγότερους από 4.500, εφαρμόζοντας επιτελική διαχείριση του προβλήματος, με την συμβολή του Κράτους, της Τοπικής Αυτοδιοίκησης, ΜΚΟ και ειδικών.

Άποψη διαμερίσματος προσφερόμενου μέσω του Housing First της Φινλανδίας. (Εικόνα από την Y-Foundation)

  Στον αντίποδα, η κριτική της μεθόδου κινείται σε ήπιους τόνους, καθώς έχει επιτευχθεί το ακατόρθωτο: Ικανοποιεί τους εκπροσώπους αμφότερων των άκρων του πολιτικού τόξου. Αυτό συμβαίνει, διότι, μολονότι φαίνεται απρόσμενο, εκτός του ότι δημιουργεί θέσεις εργασίας, η απόκτηση και συντήρηση οικιών για τον σκοπό τούτο έχει κατά κεφαλήν κόστος ιδιαιτέρως μικρότερο από εκείνο της αντιμετώπισης της αστεγίας με τα “παραδοσιακά” μέσα. Το συγκεκριμένο μοτίβο παρουσιάζεται καθολικά, διότι αποφεύγονται έξοδα δεκάδων χιλιάδων ευρώ, ιδίως στις περιπτώσεις χρόνιας αστεγίας, λόγω της δραστικής μείωσης των αναγκών για ιατρικές ανάγκες, κέντρα απεξάρτησης, φυλακές, αστυνόμευση, δομές φιλοξενίας και φροντίδας. Παρατηρούμε πως το κόστος της απραξίας είναι και οικονομικά ευμέγεθες, αν και, ίσως – όπως θα υποστήριζε κάποιος αφελής – δεν θα έπρεπε να αποτελεί η συγκεκριμένη παράμετρος το βασικό κριτήριο στην αντιμετώπιση ενός ανθρωπιστικού ζητήματος. Ακόμη, η πιθανότητα υποβάθμισης περιοχών με δράσεις τύπου Housing First δεν υφίσταται, καθώς εκτός των άλλων, συχνά επιλέγεται η διασπορά των κατοικιών, κάτι που ενισχύει την διαδικασία επανένταξης στην κοινωνία.

  Πέραν αυτών, έχουν διατυπωθεί διαμαρτυρίες για την προσήλωση του Housing First στην στέγαση, με την αντιμετώπιση άλλων παράλληλων προβλημάτων να έρχεται σε δεύτερη μοίρα, μέσω προσωπικής επιλογής. Εντούτοις το πρωτεύον μέλημα είναι η καταπολέμηση της αστεγίας, η οποία και θεωρείται από τους υποστηρικτές της μεθόδου ως ενισχυτής των έτερων ζητημάτων, όχι άμεση απόρροιά τους. Τέλος, κυρίως σε περιοχές που επλήγησαν ιδιαιτέρως από την στεγαστική κρίση του 2008, όπως η California, παρατηρείται μία σταθεροποίηση ή και αύξηση της αστεγίας, παρά την εφαρμογή του Housing First. Ο αντίλογος υποστηρίζει πως το γεγονός αυτό δεν συνιστά συνέπεια της πολιτικής για την αστεγία, αλλά της ευρύτερης παθογένειας στην αγορά ακινήτων και των εκτοξευμένων τιμών στα ενοίκια, με την απουσία προσιτής στέγασης να φέρνει σε επισφαλή θέση πολλούς ανθρώπους.

  Εν κατακλείδι, από τα παραπάνω προκύπτει η υπόνοια πως η αστεγία, πιθανώς, δεν είναι μία ανίατη κοινωνική ασθένεια· απλώς απουσιάζει εν πολλοίς η πολιτική βούληση και η ευρεία ευαισθητοποίηση γύρω από αυτήν. Οι ιδέες της ολιστικής μεθόδου Housing First φαίνονται εκ του αποτελέσματος ορθές, και τα πλεονεκτήματά της πολυσχιδή. Σε συνδυασμό με τους ήδη υπάρχοντες οργανισμούς και δομές, όπως και την ανιδιοτέλεια των εθελοντών, υπάρχει ελπίδα για αλλαγή. Απαιτείται, όμως, η συλλογική ηθική οργή, εκείνη που θα ωθήσει όσους, αορίστως και με στόμφο, διατείνονται πως επιδιώκουν λύσεις στο ζήτημα της αστεγίας, σε πράξεις. Σε σπίτια. Σε γλυκό του κουταλιού νεράντζι.


ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΕΣ ΠΗΓΕΣ

  • FEANTSA, Working Together to End Homelessness in Europe, διαθέσιμο εδώ
  • Housing First Insitute, διαθέσιμο εδώ
  • The Housing First approach to homelessness, διαθέσιμο εδώ
  • Housing First: Sam Tsemberis at TEDxMosesBrownSchool, διαθέσιμο εδώ
  • How “Housing First” Puts Us On A Path to End Homelessness | Matt Hanka | TEDxEvansville, διαθέσιμο εδώ
  • Υ-SAATIO, Housing First since 1985, Affordable rental housing to those in need, διαθέσιμο εδώ
  • A randomized controlled trial of the effectiveness of Housing First in a small Canadian City, διαθέσιμο εδώ

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *